Download marinkovic_manhajm PDF

Titlemarinkovic_manhajm
File Size87.9 KB
Total Pages13
Document Text Contents
Page 1

Manhajmova sociologija znanja:
potraga za sintezom

Sociologija Karla Manhajma već dugo vremena s pravom pri-
pada novim sociološkim klasicima. Iako su veoma retki oni soci-
olozi čija se dela još za života autora mogu okarakterisati na ovaj
način, Manhajmov sociološki legat nosi trajan pečat fundamen-
talnog, nezaobilaznog i uvek iznova inspirativnog štiva. Nakon
Ideologije i utopije – Manhajmovog remek-dela – koje je deceni-
jama dominiralo kao njegovo jedino dostupno delo prevedeno
na srpsko-hrvatski jezik, Esejima o sociologiji znanja otvara se, ili
pre dopunjava, široki, ali još ne i sistematizovani prostor jedne
neopravdano marginalizovane discipline – sociologije znanja. U
tom smislu, Eseji se mogu čitati i kao nastavak Ideologije i utopije,
ali i kao relativno zasebna celina nikada dovršenog Manhajmo-
vog projekta o onim problemima koji temelje sociologiju znanja.
Naime, ovi Eseji samo su prvi, ali i jedini tom sakupljenih i po-
smrtno objavljenih Manhajmovih manuskripta iz njegovog ranog
perioda (1923-1929) koji je obeležen potragom za sintezom i ute-
meljenjem sociologije znanja, što čini njegov trajni i najznačajniji
doprinos klasičnoj sociološkoj teoriji.

Karl Manhajm (Károly Mannheim) je rođen 27. marta 1893.
godine u Budimpešti, u jevrejskoj porodici koja je pripadala sred-
njoj klasi. Ranu mladost, sve do završetka gimnazije, Manhajm je
proveo u Budimpešti. Nakon tog perioda započinje studije u Ber-
linu, Parizu, Frajburgu i Hajdelbergu. Ova rano otpočeta lutanja
po evropskim univerzitetskim gradovima nikada se neće zausta-
viti, te se s pravom može reći da je on jedan od onih evropskih

Page 2

386 Eseji o sociologiji znanja

socioloških migranata, poput Luisa Kozera, Maksa Šelera, Alfreda
Šica koji su prenosili ideje hermeneutičke i istorijske nemačke
sociološke tradicije. Ukoliko bi se mogla skicirati izvesna peri-
odizacija Manhajmovog života, ona bi svakako trebala da obu-
hvati sledeće: mađarski period (do 1919. godine) koji je obeležen
bliskim prijateljstvom i značajnim, ali često u preispitivanjima
Manhajmove sociologije i precenjenim uticajima Đerđa Lukača
i budimpeštanskog kruga angažovanih intelektualaca. Ovaj peri-
od se završio raspadom Mađarske sovjetske republike kada Ma-
nhajm trajno napušta Budimpeštu i seli se u Nemačku; nemački
period (od 1919. do 1933. godine) obeležen je Manhajmovim bo-
ravkom na mnogim univerzitetima, kao i snažnim uticajima naj-
značajnijih nemačkih sociologa i filozofa tog vremena. Još 1914.
godine Manhajm je slušao predavanja Georga Zimela u Berlinu, a
kasniji presudni uticaji dolazili su od Vilhelma Diltaja, Edmunda
Huserla, Maksa Vebera i Maksa Šelera. Od 1922. do 1925. godine
Manhajm boravi na hajdelberškom univerzitetu gde je i doktori-
rao, a disertacija pod nazivom Strukturna analiza epistemologije
(1922) već tada je nagovestila njegovu trajnu zaokupljenost pro-
blemima znanja i potragu za sistematizacijom i sintezom. U tom
periodu angažovan je kao saradnik Alfreda Vebera, čiji su uticaji
takođe ostavili trajan pečat na njegovu sociologiju. Godine 1926.
Manhajm od Vebera dobija i zvaničan poziv da predaje sociolo-
giju u Hajdelbergu, nakon habilitacije u Privatedozen-ta (1925).
Na istom univerzitetu 1929. godine postaje profesor sociologije
i ekonomije. Na Univerzitet Johan Volfgang Gete u Frankfurtu
u periodu od 1930. do 1933. godine dobija angažman profesora
sociologije, a jedan od njegovih asistenata bio je i Norbert Elijas;
engleski period (od 1933. do 1947. godine) započinje dolaskom
nacista na vlast kada Manhajm, kao i mnogi jevrejski intelektu-
alci tog vremena, trajno napušta Nemačku. Kao već afirmisan i
uticajan evropski sociolog, Manhajm je angažovan kao predavač
na Londonskoj školi za ekonomiju (LSE) sve do 1941. godine,
kada prihvata poziv Freda Klarka, direktora Instituta za obrazo-
vanje pri Londonskom univerzitetu, da pored Londonske škole
za ekonomiju, predaje sociologiju i sociologiju obrazovanja kao

Page 6

390 Eseji o sociologiji znanja

nja). To je bio slučaj kako sa Maksom Šelerom tako i sa njenim
najproslavljenijim nastavljačem i utemeljivačem Karlom Man-
hajmom. Ono što se u istorijskom razvoju ovog disciplinarnog
polja prepoznaje kao početni nacrt zainteresovanosti za odnose
ideja, mišljenja i znanja prema društvenom kontekstu, zadobilo
je svoje konačne disciplinarne okvire u sociologiji znanja. Dakle,
terminološke oscilacije su, barem u nemačkom jeziku, razrešene
u korist sociologije znanja. Što se tiče engleskog jezika u kome se
ova disciplina najviše razvijala tokom druge polovine dvadesetog
veka, tu velikih nedoumica nema. Engleski termin Sociology of
Knowledge odnosi se na sociologiju znanja. To je donekle i razu-
mljivo, s obzirom da je englesko govorno područje i anglosakson-
ska sociologija dobila već kao jasno uobličene ideje zrele nemačke
Soziologie des Wissen i, s druge strane, nije zanemarljiva činjenica
da je najpoznatiji nemački emigrant sociologije znanja – Karl Ma-
nhajm – deo svojih ranih eseja i zrelih radova koji su se odnosili
na ovu oblast prevodio na engleski jezik, ili su oni prilično brzo
prevođeni i objavljivani3. Pojam knowledge, dakle, odnosi se pre
svega na znanje, ali se isto tako može odnositi i na saznanje. Me-
đutim, klasična sociologija znanja/sociology of knowledge, jasno
je odvojila svoje epistemološke i teorijske domene od proučavanja
psihičkih mehanizama koji bi upućivali na saznanje kao prosec
uobličavanja individualnih predstava. To su, u krajnjem slučaju,
oblasti kojima se bavi psihologija i socijalna psihologija, odno-
sno psihologija saznanja. Ovim problemima sociologije znanja
koji su rezultirali dugotrajnom marginalizacijom nije doprinela
jedino sociološka potreba da se istraživačka pažnja više usmeri
na aktuelne društvene, političke, ekonomske i kulturne probleme
koji su neposredno povezani sa periodom dramatičnog preobli-
kovanja društvene strukture u modernim industrijskim urbanim
društvima. U samom istorijskom jezgru sociologije znanja postoji
velika sumnja u njene disciplinarne potencijale. Tako je prvi isto-
ričar i sistematizator sociologije znanja Ernst Grinvald smatrao

3 Opširnije ogledati pregled Manhajmovih radova u: Kurt H. Wolff, From Karl
Mannheim, Oxford University Press, New York, 1971. (posebno: Bibliography of
Mannheim’s Writings, cxxxv).

Page 7

Manhajmova sociologija znanja 391

da �sociologija znanja nije nauka �ije su propozicije bezuslovno
validne za svaku misle�u individuu, ona je jedino mogu�a shema
interpretacije�.4 Tako�e, u vremenu kada se moglo o�ekivati da �e
upravo Manhajmovim naporima sociologija znanja biti discipli-
narno artikulisana, autori poput Juliusa Kra�a, Hajnca Ciglera i
Gintera �terna, a prema navodima Artura �ajlda5, izneli su stavo-
ve koji su pretili daljem razvoju sociologije znanja.

Pored ovoga, druga grupa veoma va�nih problema mo�e se
smatrati zaslu�nom za unutra�nje konfuzije, pre svega na polju
tematske i predmetne artikulacije sociologije znanja, a koja je ge-
nerisala i poziciju marginalnosti. Naime, ve� po utvr�enoj navici,
pojam ideologije se smatra jednim od glavnih tematsko-predmet-
nih oblasti sociologije znanja, �to je neosporni intelektualni legat
samog Manhajma. Stoga, ako se mo�e ozna�iti neki bibliografski
po�etak moderne sociologije znanja, to bi svakako bila Manhaj-
mova Ideologija i utopija � stalno izvori�te konceptualnih okvira
same sociologije znanja, i to ne samo zbog njegovog klju�nog do-
prinosa koji se ogleda u neutralizaciji pojma ideologije i njenog
pro�irivanja na Weltanschauung uz neophodnost sagledavanja
istorijske perspektive, ve� i zbog problemskog koncepta sociolo-
gije znanja sa�etog u stav da je sociologija znanja na taj način si-
stematizacija sumnje koja se u društvu ispoljava kao nejasna nesi-
gurnost i neizvesnost6. Dok sociologija i srodne nau�ne discipline
sporadi�no, nedosledno i u razli�itim kontekstima i za razli�ite
potrebe koriste pojam ideologije (naj�e��e onaj koji je blizak ne-
gativnom i pe�orativnom kontekstu), dotle marginalizovani po-
lo�aj sociologije znanja i dalje implicira institucionalne i druge
te�ko�e da se stvore relativno koherentne teorijske ili konceptual-
ne sheme ideologije. Mo�e se pretpostaviti da bi razvoj sociologije
znanja, da je tekao razvojnim tokom ostalih sociolo�kih discipli-

4 G. W. Remmling, Towards the Sociology of Knowledge: Origin and Development
of a Sociological Thought Style, Routledge & Kegan Paul, London, 1973. p. 91.
5 A. Child, �e �eoretical Possibility of Sociology of Knowledge, in: G. W.
Remmling, Towards the Sociology of Knowledge: Origin and Development of a
Sociological Thought Style, Routledge & Kegan Paul, London, 1973. pp. 81-102.
6 K. Manhajm, Ideologija i utopija, Nolit, Beograd, 1978. str. 50.

Page 12

396 Eseji o sociologiji znanja

Važno je primetiti da se kroz ovaj Manhajmov stav prelama
čitav niz fundamentalnih problema sa kojima se društvena nauka
suočila u sporu (i šizmi) pozitivizma i hermeneutike, istorijskog
i teorijskog, objašnjavajućeg i razumevajućeg. Stoga još jednom
skrećemo pažnju da se jedan od ključnih pojmova Manhajmove
sociologije – pojam historicism (koji je u Esejima zbog jezičke i
prevodilačke doslednosti preveden kao istoricizam) – odnosi na
istorizam. Naime, veoma često neprecizno i neodređeno kori-
šćenje ovog pojma u anglosaksonskoj literaturi može da izazove
nemalu konfuziju, te upućujemo čitaoce na to da je celokupna
Manhajmova sociologija oblikovana pod snažnim uticajima ne-
mačkog istorizma, ali i na to da ona nije njen prosti naslednik,
već se pre radi o jednoj posebnoj, u značajnoj meri autentičnoj
varijanti istorizma. Kako i sam naglašava, to nije samo pomod-
ni hir ili preveliki uticaj njegovih prethodnika, već intelektualna
snaga sa kojom se, hteli ne hteli, moramo suo�iti (Eseji, str. 111).
To je najčvršća nit koja povezuje teme Eseja (a i celokupnu Man-
hajmovu sociologiju znanja) – preko pojma Weltanschauunga – u
jedinstvenu teorijsku i metodološku celinu:

Istoricizam se razvio u intelektualnu snagu izuzetnog značaja; on oli-
čava našu viziju sveta (Weltanschauung). Istoricistički princip ne samo
da, poput nevidljive ruke, organizuje delovanje kulturnih nauka (Ge-
isteswissenscha�en), već i prožima svakodnevno razmišljanje. Danas
nije moguće uzeti učešće u politici, čak ni razumeti neku osobu – bar
ako ne želimo da se odreknemo savremenih tehnika tumačenja – bez
obrade svih onih činjenica koje moramo uzeti u obzir jer su nastale i
dinamično se razvijaju... Stoga istoricizam nije ni samo prolazni hir
niti moda; on čak nije ni intelektualni trend, već sama osnova na kojoj
gradimo svoja opažanja o socio-kulturnoj stvarnosti. On nije nešto ve-
štački osmišljeno, nešto poput programa, već organski razvijen osnovni
model, sama vizija sveta, koji se pojavio nakon što se verski određena
srednjovekovna slika sveta raspala i kada je nestalo potonje prosveti-
teljstvo, sa svojom dominantnom idejom o nadvremenskom Razumu
(Eseji, str. 111-112).

Ovim se Manhajmova sociologija znanja jasno vezuje za ne-
mačku tradiciju hermeneutike, razumevanja i istorije – za onu

Page 13

Manhajmova sociologija znanja 397

tradiciju iz koje je i potekla i u kojoj je Manhajm video mogu�-
nost za utemeljenje sociologije znanja kao socijalne epistemolo-
gije, koja �e i samu sociologiju razotkriti kao kon�guraciju onih
snaga koje su oblikovale moderno dru�tvo, te kao samore�eksiv-
nu i kriti�ku disciplinu koja je me�u prvima spremna da prizna
svoje sopstveno dru�tveno i klasno poreklo i unutra�nje te�nje ka
stvaranju sopstvenih misti�kacija i apsolutizuju�ih tendencija. U
potrazi za sintezom, sociologija znanje je mo�da ostala nesiste-
matizovana; disciplina koja o�igledno nije iskoristila potencijale
zacrtane Manhajmovim intelektualnim legatom. Ipak, Eseji uvek
iznova podse�aju sve one koji se bave �ovekom i dru�tvom da
su na�e predstave oblikovane konkretnim �ivotom i dinamikom
istorije, te da ne postoji magi�ni trik kojim bi se izbegle dru�tvene
pozicije i time stvorile dru�tveno neuslovljene interpretacije real-
nosti � nema tuma�enja izvan dru�tveno-istorijskih konteksta. To
je trajno nasle�e za svaku budu�u sociologiju znanja.

Dušan Marinković

Similer Documents